گاهی اوقات، وقتی نرمافزارهای امنیتی مانند برنامههای آنتیویروس و فایروالها آخرین بهروزرسانی خود را نصب میکنند، یک اشکال رخ میدهد و قوانین فیلترینگ ترافیک آنقدر سختتر میشوند که ناگهان شروع به مسدود کردن کامل دسترسی به اینترنت میکنند. کل اینترنت روسیه در حال حاضر پس از انتقال مسئولیت نظارت بر آن به سرویس امنیت فدرال (FSB) در اواسط سال گذشته، در وضعیت مشابهی قرار دارد.
Runet، همانطور که اینترنت روسیه نامیده میشود، اکنون در حوزه سرویس دوم FSB قرار دارد. نام کامل آن سرویس حفاظت از نظام قانون اساسی و مبارزه با تروریسم است و بدنامترین عملیات آن، مسموم کردن رهبر مخالفان روسیه، الکسی ناوالنی، در سال ۲۰۲۰ بود. به همین دلیل، رئیس آن، سرهنگ ژنرال الکسی سدوف، در لیست تحریمهای ایالات متحده، بریتانیا و کانادا قرار گرفت.
وظایف سرویس دوم بسیار گسترده است. این سرویس عملاً مسئولیتهای اداره پنجم KGB (سلف FSB) را به ارث برده است که مسئول مقابله با "خرابکاری ایدئولوژیک" و آزار و اذیت مخالفان بود. امروزه، این واحد نقش مهمی در تضمین «امنیت سیاسی داخلی» - آنطور که کرملین آن را تفسیر میکند - ایفا میکند. در عمل، این به معنای رسیدگی به پروندههای افراطگرایی، آزار و اذیت چهرههای مخالف، مشارکت در تعیین «سازمانهای نامطلوب» و «عوامل خارجی» و نظارت بر هرگونه فعالیتی است که مقامات آن را تهدید بالقوه برای رژیم میدانند.
انتقال نظارت بر Runet از بخشهای فنی معمولی FSB به سرویس دوم، نوعی بهروزرسانی نرمافزاری است که در تنظیمات اساسی اختلال ایجاد میکند. گردانندگان جدید FSB به طور نهادی بر یافتن دشمنان داخلی متمرکز هستند و بنابراین، برای آنها، اینترنت زیرساختی برای تبادل اطلاعات یا محرک رشد اقتصادی نیست، بلکه محیطی مشکوک و آشفته است که نیاز به فیلترینگ مداوم دارد. ابزار آزمایششده و امتحانشده آنها شامل ممنوعیتها، جریمهها و مسدود کردنها میشود.
هیچ چیز جدید یا تعجبآوری در مورد این واقعیت وجود ندارد که اینترنت روسیه توسط مأموران امنیتی نظارت میشود. هر جنبهی مهم زندگی در روسیه توسط یک واحد مربوطه از FSB نظارت میشود که بر رعایت الزامات قانونی (عمدتاً الزامات امنیتی) نظارت میکند، در تدوین سیاستهای نظارتی مشارکت دارد و همچنین افسران خود را برای اهداف نظارت داخلی در سازمانهای کلیدی و شرکتهای بزرگ قرار میدهد.
برای مدت طولانی، Runet توسط چندین بخش متمرکز بر فناوری FSB نظارت میشد. بخش اصلی آن مرکز امنیت اطلاعات (ISC)، بخشی از سرویس ضدجاسوسی (سرویس اول) بود. این بخش رویکردهای اصلی تنظیم مقررات را تعیین میکرد و متصدیانی را برای وزارت توسعه دیجیتال و ارتباطات و شرکتهای بزرگ فناوری اطلاعات منصوب میکرد.
وظایف عملی مربوط به کنترل بخش فناوری توسط سرویس علمی و فنی FSB (STS یا سرویس سوم) اجرا میشد. هنگامی که اینترنت موبایل در مسکو به طور ناگهانی تقریباً به مدت سه هفته در ماه مارس قطع شد، افسران STS بودند که این دستور را به اپراتورهای مخابراتی صادر کردند. با این حال، به گفتهی نمایندگان صنعت، STS در آن زمان اشاره کرد که این ابتکار عمل از جانب آنها نبوده و آنها صرفاً از دستورات بالا پیروی میکنند.
این پیکربندی برای دههها کار کرد و عموماً مورد پسند مقامات بود، و متخصصان فناوری FSB با پشتکار ایدههایی را که از دولت ریاست جمهوری میآمد، از قانون موسوم به یاروویا در سال ۲۰۱۶ که شرکتهای مخابراتی را موظف به ذخیره محتوای ارتباطی مردم و به اشتراک گذاشتن آن با FSB میکند، تا قانون «اینترنت مستقل» در سال ۲۰۱۹ که به دولت قدرت محدود کردن ترافیک در Runet را میداد، اجرا کردند. اما آنها این کار را به گونهای انجام دادند که هم کرملین را راضی کند و هم از فلج شدن کامل صنعت جلوگیری کند.
نقطه عطف ظاهراً پس از حمله تروریستی به سالن کنسرت کروکوس سیتی مسکو در مارس ۲۰۲۴ رخ داد که در آن ۱۵۱ نفر کشته و بیش از ۶۰۰ نفر زخمی شدند. برای سازمانهای اطلاعاتی - به ویژه سرویس دوم، مسئول مبارزه با تروریسم - این یک رویداد بسیار شرمآور بود. آنها علیرغم هشدارهای اطلاعات ایالات متحده، نتوانستند از بزرگترین حمله تروریستی در دو دهه جلوگیری کنند. در نتیجه، FSB خود را در معرض موجی از انتقادات بیسابقه از زمان حمله تمام عیار روسیه به اوکراین یافت.
تا اواسط سال ۲۰۲۵، گزارشهای رسانهای منتشر شد مبنی بر اینکه تروریستهای مسئول حمله به شهر کروکوس، از طریق برنامه پیامرسان تلگرام، جذب و برنامهریزی حمله را انجام دادهاند. احتمالاً در این زمان بود که ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور، با سدوف ملاقات کرد و رئیس سرویس دوم پیشنهاد «برقراری نظم در اینترنت» را داد و از رئیس جمهور برای انجام این کار اختیار تام دریافت کرد.
انتقال به سرویس دوم، بدترین دوره در تاریخ رونت را رقم زد. مقیاس آخرین ممنوعیتها حتی از مواردی که بلافاصله پس از حمله تمام عیار به اوکراین در سال ۲۰۲۲ اعمال شد، فراتر میرود. ناظران FSB اکنون به جای نظارت و نگهداری، فیلترینگ کامل وب را ترجیح میدهند، با خاموشیهای منظم اینترنت موبایل، لیست سفید سایتهای تأیید شده، مسدود کردن کامل واتساپ و تلگرام، جریمه برای خواندن مطالب «افراطی» و جنگ صلیبی علیه VPNها که برای دور زدن ممنوعیتها در سایتهای خاص استفاده میشوند.
اکنون نبردی بوروکراتیک بر سر آخرین ابتکارات FSB در جریان است. در یک طرف سدوف، یکی از بانفوذترین سیلوویکیها یا مقامات سرویس امنیتی، قرار دارد که از دهه ۱۹۸۰ پوتین را میشناسد. در طرف دیگر، میخائیل میشوستین، نخستوزیر، قرار دارد که شاگردش در وزارت توسعه دیجیتال، ماکسوت شادایف، در تلاش است تا رویکردی کممخربتر برای دستیابی به کنترل کامل بر اینترنت پیشنهاد دهد.
به گزارش بلومبرگ، برخی از مقامات ارشد به طور خصوصی از موج فزاینده محدودیتهای اعمال شده بر رونت انتقاد کردهاند و به خطرات سیاسی و اقتصادی آن اشاره کردهاند. تعدادی از سیاستمداران درون سیستم و فرمانداران منطقهای حتی انتقادات خود را علنی کردهاند.
جای تعجب نیست که این مشکلات مداوم اینترنت، بخش قابل توجهی از جامعه روسیه را نیز به شدت آزار میدهد. حتی در بحبوحه شرایط بسیار سرکوبگرانه زندگی در دوران جنگ در روسیه، تلاشهایی برای سازماندهی اعتراضات علیه این محدودیتها صورت گرفته است. تخریب رونت، ضربه دردناکی به میزان محبوبیت پوتین وارد کرده است - یکی از معدود شاخصهایی که کرملین آن را جدی میگیرد. طبق نظرسنجی دولتی VTsIOM، در سه ماه گذشته رتبه رئیس جمهور ۷.۳ درصد کاهش یافته است، در حالی که عدم رضایت ۵.۷ درصد افزایش یافته است.
اثر تجمعی نارضایتی گسترده از وضعیت فعلی میتواند به طور موقت هجوم ممنوعیتهای ایجاد شده توسط FSB را کند کند. اما دیمیتری پسکوف، سخنگوی پوتین، اخیراً گفت که «محدودیتهای اینترنتی تا زمانی که لازم باشد، پابرجا خواهد ماند.»
حتی اگر فشار به طور موقت کاهش یابد، این رویکرد کلی مقامات روسی در مورد مدیریت اینترنت را تغییر نخواهد داد. دولت قبلاً کنترل ایدئولوژیک کامل را انتخاب کرده و آماده است تا هزینههای آن را تحمل کند: نه تنها هزینههای فناوری، بلکه هزینههای سیاسی و اقتصادی نیز. زیرساخت Runet اکنون توسط متخصصانی مدیریت میشود که هر بسته شبکه را به عنوان یک تهدید بالقوه میبینند و ایده آنها از امنیت سکوت است. در روسیه امروز، حذف یا بازگرداندن این بهروزرسانی فاجعهبار عملاً غیرممکن خواهد بود.