بسیاری از کارشناسان سیاست خارجی هشدار میدهند که یک ایران مسلح به سلاح هستهای، خاورمیانه و مناطق نزدیک به آن را بیثبات خواهد کرد. نگرانی اصلی این است که داشتن سلاحهای هستهای توسط ایران، تهدیدی بزرگ، شاید وجودی، برای اسرائیل باشد - نگرانیای که اسرائیل را به حملهای تمامعیار به تأسیسات هستهای و نظامی ایران در ژوئن ۲۰۲۵ و حملهای بزرگتر و مشترک دیگر با ایالات متحده در فوریه ۲۰۲۶ سوق داد.
کارشناسان دیگر میگویند اگر ایران به اسرائیل، شریک دفاعی نزدیک ایالات متحده و دارنده زرادخانه سلاحهای هستهای خود که اعلام نشده است، حمله هستهای کند، نابودی خود را تضمین خواهد کرد. تحلیلگران میگویند در هر صورت، احتمال خطرناکی برای محاسبه اشتباه وجود دارد که میتواند منجر به تبادل هستهای شود. نگرانی دیگر این است که داشتن سلاح هستهای توسط ایران میتواند سایر رقبای منطقهای، از جمله عربستان سعودی، را به دنبال کردن برنامه خود ترغیب کند.
نظارت بینالمللی بر برنامههای هستهای و موشکی ایران در سال ۲۰۱۸ پس از خروج ایالات متحده از توافق هستهای ایران - که به عنوان برنامه جامع اقدام مشترک شناخته میشود - و دوباره در اواخر سال ۲۰۲۴، پس از حملات نظامی مستقیم بین ایران و اسرائیل و همچنین انتخاب مجدد دونالد ترامپ، تشدید شد. در دوره دوم ریاست جمهوری ترامپ، واشنگتن برای اولین بار از زمان خروج از برجام، مذاکرات با تهران را از سر گرفت. با این حال، در ژوئن ۲۰۲۵، پس از آنکه دیدهبان هستهای سازمان ملل متحد اعلام کرد که ایران توافقنامههای منع گسترش سلاحهای هستهای را نقض کرده است، ایالات متحده تأسیسات هستهای اصلی ایران را بمباران کرد.
با وجود مذاکرات جاری در اوایل سال ۲۰۲۶، ایالات متحده و اسرائیل در ماه فوریه حمله گستردهای را علیه ایران با هدف اعلام شده نابودی قابلیتهای هستهای و موشکی آن آغاز کردند. اگرچه طبق گزارشها، خساراتی به یک سایت هستهای ایران وارد شده است، اما هیچ مدرک تأیید شدهای مبنی بر خسارت عمده به کل تأسیسات هستهای این کشور وجود ندارد. حملات مشترک ایالات متحده و اسرائیل همچنین منجر به ترور آیتالله علی خامنهای، رهبر ایران، شد. ایران با هدف قرار دادن سایتهای نظامی اسرائیل و ایالات متحده در سراسر منطقه و همچنین چندین کشور دیگر خلیج فارس، تلافی کرده است و به نگرانیها در مورد گسترش سلاحهای هستهای در خاورمیانه افزوده است.
آیا ایران سلاح هستهای دارد؟
ایران هنوز سلاح هستهای ندارد، اما سابقه طولانی در تحقیقات مخفی سلاحهای هستهای با نقض تعهدات بینالمللی خود دارد. تحلیلگران غربی میگویند که این کشور دانش و زیرساخت لازم برای تولید سلاح هستهای را در مدت زمان نسبتاً کوتاهی دارد، در صورتی که رهبران آن تصمیم به انجام این کار بگیرند.
ایالات متحده، اسرائیل و دیگر شرکای خاورمیانهای، ایران را تهدید اصلی برای منافع خود در منطقه میدانند و دستیابی احتمالی آن به سلاحهای هستهای را سناریویی تعیینکننده میدانند که باید قاطعانه - در صورت لزوم با زور - از آن جلوگیری شود.
ایران بیش از پنجاه سال است که برنامه انرژی هستهای غیرنظامی دارد و مدتهاست که اهداف کاملاً غیرنظامی خود را حفظ کرده است. سخنگوی دولت در آوریل ۲۰۲۴ گفت: «ایران بارها گفته است که برنامه هستهایاش فقط برای اهداف صلحآمیز است. سلاحهای هستهای جایی در دکترین هستهای ما ندارند.» با این حال، مقامات ایرانی از آن زمان تاکنون علناً در مورد نیاز احتمالی به سلاحهای هستهای صحبت کردهاند، که برخی از کارشناسان آن را یک تغییر نگرانکننده دانستهاند.
افشاگریها در اوایل دهه ۲۰۰۰ در مورد سایتها و تحقیقات هستهای مخفی این کشور، زنگ خطر را در پایتختهای جهان در مورد تلاش مخفیانه ایران برای دستیابی به سلاح هستهای به صدا درآورد. برنامه هستهای ایران از آن زمان موضوع بحثها و دیپلماسی شدید بینالمللی بوده است که در برجام ۲۰۱۵ به اوج خود رسید. ایالات متحده در سال ۲۰۱۸ به طور یکجانبه از آن توافق خارج شد. از آن زمان، ناظران بینالمللی میگویند که ایران فعالیتهای هستهای خود را به شدت گسترش داده است و دوباره نگرانیها در مورد «دستیابی» آن به سلاح هستهای را افزایش داده است.
چرا قابلیتهای هستهای ایران اخیراً دوباره مورد بررسی قرار گرفته است؟
هشدار مجدد در مورد برنامه ایران در اکتبر ۲۰۲۴، زمانی که تهران حمله موشکی بالستیک گستردهای را به اسرائیل انجام داد و باعث تلافی شد، شروع به افزایش کرد. اسرائیل بزرگترین حمله مستقیم خود را به ایران انجام داد و پدافند هوایی و تأسیسات تولید موشک آن را هدف قرار داد. برخی از گزارشهای رسانههای آمریکایی و اسرائیلی حاکی از آن بود که اسرائیل همچنین ساختمانی را در مجتمع نظامی پارچین در خارج از تهران، جایی که دانشمندان میتوانستند تحقیقات مخفی مربوط به سلاحهای هستهای را انجام دهند، تخریب کرد.
سپس، در ژوئن ۲۰۲۵، اسرائیل عملیات شیر در حال ظهور را آغاز کرد و زیرساختهای حیاتی هستهای و نظامی را در سراسر ایران، از جمله نطنز، سایت اصلی غنیسازی هستهای این کشور، هدف قرار داد. با این حال، تحلیلگران گفتند که اسرائیل فاقد توانایی سنگرشکنی لازم برای آسیب رساندن و تخریب مؤثر برخی از تأسیسات با توجه به موقعیت آنها در اعماق زمین است. اندکی پس از آن، ایالات متحده در حملهای غافلگیرکننده که آن را عملیات چکش نیمهشب نامید، به چندین سایت هستهای ایران حمله کرد. پیش از این حملات، ترامپ و عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در ماه مارس اعلام کرده بودند که دو طرف مذاکرات دوجانبهای در مورد برنامه هستهای ایران در عمان برگزار خواهند کرد، اما این مذاکرات هیچ نتیجه مشخصی نداشت.
تا مذاکرات ماه مارس، تهران از زمان خروج ترامپ از توافق هستهای موجود ایران، تا حد زیادی از مذاکرات هستهای با واشنگتن خودداری میکرد. اما در ماه مه ۲۰۲۵، آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) گزارش داد که ذخایر اورانیوم غنیشده با درجه نزدیک به سلاح هستهای ایران در طول سه ماه قبل حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است. آژانس بینالمللی انرژی اتمی دریافت که این افزایش، ایران را تنها یک قدم تا داشتن اورانیوم غنیشده کافی برای ده سلاح هستهای فاصله دارد - و همین امر ایالات متحده را بر آن داشت تا عملیات «چکش نیمهشب» را آغاز کند. پس از حملات ژوئن، کاخ سفید اعلام کرد که سایتهای هستهای ایران «نابود» شدهاند. با این حال، تصاویر ماهوارهای نشان میدهد که در حالی که ایران به سرعت چندین تأسیسات موشک بالستیک را تعمیر کرد، پیشرفت کندتری در تعمیر سایتهای هستهای خود داشت.
مذاکرات راکد ایالات متحده و ایران در اوایل سال ۲۰۲۶ در بحبوحه آشفتگیهای عمده در داخل ایران احیا شد. اعتراضات ضد دولتی سراسری در دسامبر ۲۰۲۵ فوران کرد و باعث شد ایران با سرکوب وحشیانه واکنش نشان دهد و ایالات متحده دوباره اقدام نظامی را در نظر بگیرد. ترامپ نیروهای آمریکایی را به منطقه اعزام کرد و هشدار داد که رهبری ایران «باید بسیار نگران» حمله باشد، مگر اینکه ایران برنامه هستهای خود را محدود کند و کشتار معترضان را متوقف کند. رهبری نیز به نوبه خود گفت که هرگونه حمله آمریکا باعث «جنگ منطقهای» خواهد شد.
مذاکرات فوریه ۲۰۲۶ در عمان بر تضمین تعهدات ایران برای محدود کردن غنیسازی اورانیوم، استفاده از موشکهای بالستیک و مسلح کردن نیروهای نیابتی منطقهای متمرکز بود. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، پیش از این گفته بود که برای موفقیت مذاکرات، باید موضوعاتی فراتر از جاهطلبیهای هستهای ایران، از جمله «رفتار با مردم خود» را شامل شود. عراقچی پیش از مذاکرات گفت که با درخواست ترامپ مبنی بر اینکه ایران سلاح هستهای تولید نکند، موافق است، اما انتظار دارد که در عوض تحریمهای ایالات متحده لغو شود. با این حال، رهبری مذاکرات را «بیهوده» خواند و گفت که ایران برای غنیسازی اورانیوم «منتظر اجازه دیگران» نیست. در اواخر فوریه، عراقچی گفت که در مذاکرات «پیشرفت خوبی» در مورد مسئله هستهای حاصل شده است، اما هیچ توافقی حاصل نشده است.
با ناموفق بودن مذاکرات، نطنز دوباره هدف حملات قرار گرفت و ترامپ اندکی پس از آغاز حمله مشترک آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه اعلام کرد که ایران تهدیدی قریبالوقوع است. آژانس بینالمللی انرژی اتمی بعداً تأیید کرد که «آسیبهای اخیر» به ساختمانهای ورودی نطنز وارد شده است. در همین حال، طبق گزارش موسسه مطالعات جنگ، حدود نیمی از سکوهای پرتاب موشک ایران که در این درگیری استفاده شده بود، نابود شدهاند.
چقدر طول میکشد تا ایران سلاح هستهای تولید کند؟
کارشناسان پیش از این گفته بودند که ایران میتواند در عرض چند ماه - احتمالاً یک سال - سلاح هستهای تولید کند.
یکی از اهداف توافق هستهای سال ۲۰۱۵ که اکنون لغو شده است، اعمال محدودیت بر فعالیت هستهای ایران بود تا حداقل یک سال طول بکشد تا این کشور سلاح تولید کند و به دولتهای جهان هشدار کافی برای واکنش نشان دادن بدهد.
با این حال، پس از خروج ایالات متحده از این توافق در سال ۲۰۱۸، ایران فعالیتهای غنیسازی هستهای خود را گسترش داده و بازرسیهای بینالمللی از تأسیسات هستهای خود را محدود کرده است که آخرین مورد آن در سال ۲۰۲۱ رخ داد.
در دسامبر ۲۰۲۴، رافائل گروسی، مدیر کل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، به رویترز گفت که تهران «به طور چشمگیری» غنیسازی اورانیوم را تا ۶۰ درصد افزایش میدهد، نزدیک به آستانه تقریباً ۹۰ درصد درجه تسلیحاتی. تا فوریه ۲۰۲۵، اطلاعات ایالات متحده نشان داد که یک تیم مخفی از دانشمندان در ایران در حال برنامهریزی رویکردی سریعتر، هرچند خامتر، برای ایجاد سلاح اتمی هستند. سپس در ژانویه ۲۰۲۶، گروسی گفت که ایران در «چندین مورد» در رابطه با همکاری هستهای خود «رضایتبخش» نیست و کشورها گزینه «انتخابی» برای انتخاب بخشی از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای که میخواهند به آن پایبند باشند، ندارند. او افزود که آژانس بینالمللی انرژی اتمی در بحبوحه ناآرامیهای مدنی برای انجام بازرسیهای خود در برخی از مناطق ایران با مشکل مواجه شد.
قابلیتهای هستهای و نظامی ایران چیست؟
ایران در بیش از دوازده مکان در سراسر کشور مشغول فعالیتهای مرتبط با هستهای است. بزرگترین تأسیسات غنیسازی آن در نطنز است - که در حملات سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ هدف قرار گرفت - در حالی که تنها نیروگاه هستهای آن در بوشهر، در سواحل خلیج فارس، قرار دارد.
گزارش دیگری از آژانس بینالمللی انرژی اتمی که در ماه مه ۲۰۲۵ منتشر شد، نتیجه گرفت که ایران همچنین فعالیتهای هستهای اعلام نشدهای را در سه پایگاه قبلاً ناشناخته انجام داده است: لویزان-شیان، تورقوزآباد و ورامین.
همانطور که در حملات هوایی خود علیه اسرائیل در سال ۲۰۲۴ نشان داد، ایران قابلیتهای نیروی هوایی متنوعی دارد، از جمله زرادخانههای عمیق و متنوع موشکهای کروز و بالستیک و همچنین پهپادها. تحلیلگران اطلاعاتی ایالات متحده میگویند که ایران بزرگترین موجودی موشکهای بالستیک را در خاورمیانه دارد. (موشکهای بالستیک مسیری سهموی را در جو طی میکنند، بسیار سریعتر از پهپادها و موشکهای کروز حرکت میکنند و عموماً رهگیری آنها دشوارتر است.)
طبق گزارشها، موشکهای دوربرد ایران قادر به حمله به اهدافی تا فاصله ۲۰۰۰ کیلومتر (تقریباً ۱۲۴۰ مایل) و شاید بیشتر هستند و تمام خاورمیانه و بخشهایی از اروپا را پوشش میدهند. کارشناسان تسلیحات میگویند کلاهکهای متعارف بزرگتر میتوانند صدها نفر را در یک محیط شهری متراکم بکشند یا زخمی کنند. به عنوان مثال، اسرائیل و روسیه به ترتیب در نوار غزه و اوکراین از بمبهایی با بار انفجاری مشابه استفاده کردهاند که طبق گزارشها دهانههایی با قطر بیش از دوازده متر (چهل فوت) بر جای گذاشتهاند.
دو حمله ایران به اسرائیل در سال ۲۰۲۴ اولین تلاشهای این کشور برای حمله به اهداف اسرائیلی با سلاحهای شلیک شده از ایران بود. طبق گزارشها، تهران چند روز قبل از اولین حمله در ماه آوریل که شامل پهپادها، موشکهای کروز و موشکهای بالستیک بود، نیات خود را اعلام کرد. اسرائیل و شرکایش همچنین ساعتها فرصت داشتند تا پهپادها و موشکهای تهاجمی کندتر را ردیابی و به آنها پاسخ دهند. با این حال، حمله دوم در ماه اکتبر بدون هشدار انجام شد و عمدتاً شامل موشکهای بالستیک بود که میتوانند در عرض چند دقیقه به اهداف مورد نظر خود برسند.
مقامات آمریکایی و اسرائیلی گفتهاند که هر دو حمله هوایی ایران تا حد زیادی توسط سیستمهای دفاعی خنثی شده یا نتوانستهاند خسارت زیادی وارد کنند، اما برخی از پرتابهها از آن عبور کردهاند. تجزیه و تحلیل تصاویر ماهوارهای از حمله اکتبر ۲۰۲۴ نشان داد که بیش از سی موشک ایرانی به یک پایگاه هوایی در جنوب اسرائیل برخورد کردند، که نشان میدهد اسرائیل یا تصمیم گرفته است از این حملات خاص دفاع نکند، یا اینکه دفاعها شکست خوردهاند. تحلیلگران هشدار میدهند که حملات آینده میتواند بزرگتر و رهگیری آنها دشوارتر باشد، به ویژه اگر ایران از پیشرفتهترین سلاحهای خود، مانند موشکهای فتاح-۱ و خیبرشکن، بیشتر استفاده کند.
اگر ایران به سلاح هستهای دست یابد چه؟
بسیاری از کارشناسان سیاست خارجی هشدار میدهند که یک ایران مسلح به سلاح هستهای تهدیدی جدی برای اسرائیل خواهد بود و چالشی بزرگ برای منافع ایالات متحده و شرکایش در خاورمیانه ایجاد میکند. برخی از تحلیلگران منطقهای نگرانند که یک ایران مسلح به سلاح هستهای احتمالاً جسارت بیشتری برای دنبال کردن یک سیاست خارجی تهاجمیتر، نه تنها در منطقه، بلکه از طریق همکاریهای نظامی و اقتصادی رو به رشد خود با رقبای ایالات متحده، چین و روسیه، پیدا کند. ایران اخیراً سیستمهای تسلیحاتی مختلفی از جمله پهپادها و موشکهای بالستیک کوتاهبرد را در اختیار روسیه قرار داده است تا به نیروهایش در نبرد علیه اوکراین کمک کند.
همچنین این نگرانی وجود دارد که دستیابی ایران به این سلاحها، سایر کشورهای منطقه، به ویژه عربستان سعودی، را نیز به دنبال کردن آنها ترغیب کند، که میتواند یک مسابقه تسلیحاتی هستهای خطرناک را تسریع کند.
در حالی که مذاکرات عمان چشمانداز یک مسیر دیپلماتیک را مطرح کرد، مذاکرات پس از آغاز کمپین نظامی مشترک ایالات متحده و اسرائیل در اواخر فوریه ۲۰۲۶ متوقف شد. ری تکیه، کارشناس ایران در شورای روابط خارجی، اندکی پس از شروع این کمپین گفت: «وقت آن رسیده است که با کنترل تسلیحات خداحافظی کنیم.» «شاید اگر دیپلماسی زمان بیشتری داشت، میتوانستیم از ایران چیزهای بیشتری استخراج کنیم.»
ترامپ سال گذشته گفت که میخواهد کل برنامه هستهای ایران را برچیند، اما بعداً پیش از مذاکرات فوریه، درخواست خود مبنی بر «عدم سلاح هستهای» را تعدیل کرد - در حالی که با مقایسه با اقدام نظامی اخیر ایالات متحده در ونزوئلا، ایران را به اقدام نظامی تهدید کرد. او حتی در ژانویه به پولیتیکو گفت که «وقت آن رسیده است که به دنبال رهبری جدید» در تهران باشیم.
بسیاری از کارشناسان هستهای گفتهاند که ایران قاطعانه با برچیدن کامل سایتهای هستهای خود مخالفت خواهد کرد، به خصوص که برنامه هستهای آن اکنون که بسیاری از نیروهای نیابتی آن تضعیف شدهاند، یکی از آخرین نقاط نفوذ ژئوپلیتیکی آن است. به گفته مایکل فرومن، رئیس شورای روابط خارجی، دستیابی به یک مصالحه برابرتر بین ایالات متحده و ایران به شدت به تمایل دولت ترامپ برای اعطای درجهای از تخفیف اقتصادی به ایران بستگی دارد. فرومن گفت: «این سوال باقی میماند که آیا چنین توافقی برنامه غنیسازی ایران را ممنوع میکند یا صرفاً محدود میکند و اگر دومی باشد، چقدر متفاوت یا بهتر از برجام خواهد بود.»