در حالی که هیچ پایانی برای تهاجم تمامعیار روسیه به اوکراین متصور نیست، این دو کشور در حال حاضر خود را درگیر ماجرای عجیبی از آتشبسهای رقابتی میبینند که گویای نکات بسیاری درباره وضعیت فعلی جنگ است. آتشبس حول محور تعطیلات «روز پیروزی» روسیه در ۹ مه میچرخد؛ روزی که یادآور نقش اتحاد جماهیر شوروی در پیروزی متفقین بر آلمان نازی در جنگ جهانی دوم است. ولادیمیر پوتین از زمان آغاز زمامداریاش در بیش از ربع قرن پیش، روز پیروزی را از یک روز باوقار برای یادبود، به جشنی مقتدرانه برای ناسیونالیسم روسی تبدیل کرده است.
هر سال، این تعطیلات با رژه نظامی در میدان سرخ مسکو به اوج خود میرسد. بسیاری تصور میکنند که این سنت به دوران اتحاد جماهیر شوروی بازمیگردد، اما مقامات شوروی در واقع بین سالهای ۱۹۴۵ تا ۱۹۹۱ تنها چهار بار رژه روز پیروزی را برگزار کردند. رژههای سالانه و گسترده دهههای اخیر، در حقیقت پدیدهای متعلق به قرن بیست و یکم هستند که پیوند نزدیکی با پوتین دارند و به طور گسترده به عنوان نماد غایی تلاش او برای احیای جایگاه ابرقدرتی روسیه نگریسته میشوند.
پیوندهای شخصی و عمیق پوتین با رژه روز پیروزی، مخمصه فعلی روسیه را بیش از پیش شرمآور میکند. با توجه به اینکه پهپادهای دوربرد و موشکهای اوکراینی اکنون با تکراری نگرانکننده به اهدافی در عمق خاک روسیه ضربه میزنند، کرملین اخیراً مجبور شد ابعاد جشنهای امسال را به طرز چشمگیری کاهش دهد.
مقامات هفته گذشته اعلام کردند که به دلیل نگرانیهای امنیتی، هیچ تجهیزات نظامی در روز پیروزی در میدان سرخ حضور نخواهد داشت. این مراسم برگزار خواهد شد، اما مشارکت تنها محدود به واحدهای نظامی پیادهنظام در مرکز مسکو خواهد بود، بدون همراهی معمول تانکها، خودروهای زرهی و موشکهای بالستیک قارهپیما.
ظاهراً حتی این تنزل سطح مراسم نیز برای تسکین ترسهای پوتین از حمله اوکراین کافی نبوده است. او همچنین در اقدامی بیسابقه، با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا تماس گرفت تا پیشنهاد آتشبس در ایام تعطیلات را مطرح کند؛ احتمالاً با این امید که رهبر آمریکا از نفوذ خود در کییف استفاده کرده و اوکراین را متقاعد کند تا امنیت رژه او را تضمین نماید. تلاش پوتین برای جلب کمک ترامپ، موجی از تمسخر را برانگیخت، از جمله در داخل خود روسیه.
زمانی که این طرح اولیه آتشبس شکست خورد، مسکو قصد خود را برای اعلام آتشبس یکجانبه روز پیروزی، شامل بازه زمانی دو روزه ۸ و ۹ مه اعلام کرد. مقامات کرملین اظهار داشتند که انتظار میرود اوکراین نیز به این ترک مخاصمه تعطیلات پایبند باشد و تهدید کردند که اگر مقامات اوکراینی از انجام این کار سرباز زنند، «حمله موشکی گستردهای به مرکز کییف» انجام خواهند داد.
پاسخ ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، دقیقاً همان چیزی بود که از رهبر ملتی که بیش از چهار سال در برابر همسایه بسیار بزرگتر خود ایستادگی کرده است، انتظار میرفت. زلنسکی به جای رد کردن اولتیماتوم روسیه یا مرعوب شدن، با پیشنهاد آتشبس یکجانبه خودش، بلوف پوتین را خواند.
آتشبس جایگزین اوکراین قرار است از نیمهشب ۵ مه، یعنی دو روز زودتر از آتشبس پیشنهادی روسیه آغاز شود و بدین ترتیب، وقفه در جنگ را از نظر تئوری به چهار روز افزایش دهد. زلنسکی تصریح کرد: «ما از آن لحظه به بعد، به صورت متقابل عمل خواهیم کرد.»
پیام به مسکو کاملاً روشن است: پوتین اکنون یا باید با پیشنهاد آتشبس رقیبِ زلنسکی موافقت کند، یا مسئولیت شکست طرح توقف درگیریهای خودش را بپذیرد. در هر صورت، دیکتاتور کرملین با خطر از دست دادن بیشترِ اعتبار خود روبروست.
زلنسکی به وضوح استیصال فزاینده پوتین را حس میکند و اطمینان یافت که تحقیر بیشتری را نصیب رقیب روسی خود کند. او هنگام اعلام برنامههای آتشبس اوکراین خاطرنشان کرد: «زمان آن فرا رسیده که رهبران روسیه گامهای واقعی برای پایان دادن به جنگ خود بردارند، به ویژه از آنجایی که وزارت دفاع روسیه معتقد است بدون حسن نیت اوکراین نمیتواند در مسکو رژه برگزار کند.»
ممکن است در چند روز آینده شاهد چرخشها و حوادث بیشتری در این ماجرای آتشبسهای تشدید شونده باشیم. تا همین مرحله نیز، این اپیزود به خوبی گویای تغییر پویاییهای تهاجمی است که در سال ۲۰۲۲ آغاز شد و اکثر کارشناسان پیشبینی پیروزی سریع و کامل روسیه را میکردند. چهار سال بعد، اوکراین به یک نیروی جنگنده با اعتمادبهنفس و قدرتمند تبدیل شده است، در حالی که پوتین دیگر قادر به تأمین امنیت رژه شاخص خود در قلب پایتخت روسیه نیست.
قرار بود روز پیروزی فرصتی برای ولادیمیر پوتین باشد تا قدرت خود را به رخ بکشد. در عوض، رژه محدود شدهی امسال در حال افشای ضعف روسیه و برانگیختن سؤالات دشواری درباره خردِ نهفته در پشت تهاجم به اوکراین است. کرملین ممکن است امیدوار بوده باشد که با صدور اولتیماتوم آتشبس، ابتکار عمل را بازپس گیرد و از آنچه از عزت پوتین باقی مانده محافظت کند. با این حال، به نظر میرسد آنها یک بار دیگر اوکراین را دستکم گرفتهاند.