جزیره خارک، یک جزیره مرجانی کوچک در شمال خلیج فارس که تقریباً ۹۰ درصد از صادرات نفت خام ایران را بر عهده دارد، به نقطه اشتعالی در درگیری رو به گسترش ایالات متحده و اسرائیل در ایران تبدیل شده است.
ایالات متحده در ۱۳ مارس حمله هوایی بزرگی به این جزیره انجام داد و بیش از ۹۰ هدف نظامی ایران، از جمله تأسیسات ذخیره موشک و مین دریایی را هدف قرار داد. دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، در رسانههای اجتماعی گفت که این حمله تمام اهداف نظامی در این جزیره را «نابود» کرد، اما او تصمیم گرفت زیرساختهای نفتی آنجا را «از بین نبرد». با این حال، او هشدار داد که اگر ایران به اختلال در کشتیرانی جهانی در تنگه هرمز - نقطه انسداد تقریباً یک پنجم از عرضه نفت و گاز طبیعی جهان - ادامه دهد، «فوراً در این تصمیم تجدیدنظر» خواهد کرد.
ترامپ در ۲۹ مارس به فایننشال تایمز گفت که «شاید جزیره خارک را بگیریم، شاید هم نه. ما گزینههای زیادی داریم.» در حالی که ایالات متحده حضور نظامی خود را در خاورمیانه افزایش داده است، کارشناسان میگویند حمله یا تهاجم به جزیره خارک میتواند با مهار صادرات نفت ایران، افزایش بیشتر قیمت جهانی نفت را به دنبال داشته باشد، باعث انتقامجویی شود و جان پرسنل نظامی ایالات متحده را که ممکن است در این جزیره مستقر شوند، به خطر بیندازد.
جزیره خارک کجاست؟
این جزیره در شمال خلیج فارس و تقریباً ۲۱ مایلی ساحل ایران واقع شده است. جزیره خارک که به دلیل نقش خود به عنوان یک قطب انرژی حیاتی به عنوان "جزیره ممنوعه" شناخته میشود، تنها حدود ۸ مایل مربع - حدود یک سوم اندازه منهتن - مساحت دارد و به شدت توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران محافظت میشود و محدودیتهای شدیدی برای ورود افراد وجود دارد.
چرا جزیره خارک مهم است؟
جزیره خارک نزدیک به هفت دهه است که قطب اصلی صادرات نفت ایران بوده و شریان حیاتی اقتصاد ایران محسوب میشود. این جزیره اکثر محمولههای نفت خام کشور را که بیشتر آنها به مقصد آسیا - عمدتاً چین - است، مدیریت میکند. پایانههای آبهای عمیق و با ظرفیت بالای این جزیره میتوانند نفتکشهای بسیار بزرگی، معروف به سوپرتانکرها، را در خود جای دهند که نمیتوانند در بخش زیادی از سواحل کمعمق سرزمین اصلی ایران پهلو بگیرند.
یک سند از طبقهبندی خارجشدهی سازمان سیا مربوط به سال ۱۹۸۴، تأسیسات نفتی این جزیره را «حیاتیترین تأسیسات در سیستم نفتی ایران» توصیف میکند و خاطرنشان میکند که «ادامهی فعالیت آنها برای رفاه اقتصادی ایران ضروری است.» در ۷ مارس، اندکی قبل از حملهی ایالات متحده، یائیر لاپید، رهبر اپوزیسیون اسرائیل، در رسانههای اجتماعی نوشت که تخریب زیرساختهای نفتی این جزیره «اقتصاد ایران را فلج کرده و جمهوری اسلامی را سرنگون خواهد کرد.»
همانطور که برخی از تحلیلگران استدلال میکنند، اگر ایالات متحده این جزیره را اشغال کند، بر ایران نفوذ پیدا میکند و میتواند آن را برای بازگشایی تنگهی هرمز تحت فشار قرار دهد. بلال ی. صعب، عضو وابسته در برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در چاتهام هاوس، برای War on the Rocks نوشت: ارتش ایالات متحده «میتواند با یک تیر دو نشان بزند: یکی اینکه شاهرگ اقتصادی ایران را قطع کند - و شاید شانس بقای آن را کاهش دهد - و دیگری اینکه بازارهای انرژی جهانی را تثبیت کند.»
ایران یک تولیدکننده بزرگ نفت است و تقریباً ۱۲ درصد از ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد. با وجود تحریمهای شدید بینالمللی، که عمدتاً توسط ایالات متحده هدایت میشوند، ایران در سال ۲۰۲۳ تقریباً ۴ درصد از عرضه نفت جهان را به خود اختصاص داد و این کشور را در میان ده تولیدکننده برتر نفت در سراسر جهان قرار داد. تحلیلگران میگویند که درگیری فعلی در واقع باعث افزایش درآمدهای نفتی، احتمالاً به میزان «صدها میلیون دلار»، شده است، زیرا ایران هنوز دسترسی از طریق تنگه هرمز را کنترل میکند.
طبق گفته بنیاد دفاع از دموکراسیها، تقریباً نیمی از درآمد دولت ایران از نفت و گاز حاصل میشود، به این معنی که هرگونه تخریب یا از دست دادن جزیره خارک ضربه بزرگی به یک منبع درآمد حیاتی برای ایران وارد خواهد کرد. اما دولت ترامپ اخیراً تحریمهای نفتی ایران را کاهش داده است و هرگونه اختلال در جزیره خارک میتواند عرضه جهانی را در زمانی که بازارهای انرژی در حال حاضر شوک قابل توجهی را که ناشی از وقوع جنگ است، تجربه میکنند، بیشتر کاهش دهد.
اشغال جزیره خارک برای ایالات متحده چقدر دشوار خواهد بود؟
اگر ترامپ به این جزیره حمله کند، این عملیات - چه از طریق هوایی و چه از طریق دریایی - میتواند تهدیدی برای امنیت ایالات متحده باشد. نزدیکی جزیره خارک به سرزمین اصلی ایران به این معنی است که میتواند توسط پهپادها و موشکهای کوتاهبرد هدف قرار گیرد. در صورت استقرار نیروهای آمریکایی در این جزیره، آنها در معرض حملات ایران قرار خواهند گرفت. در واقع، رئیس مجلس ایران هشدار داد که این کشور بر سر نیروهای آمریکایی که سعی در حمله به این جزیره دارند، "آتش خواهد بارید". کارشناسان میگویند سواحل کوهستانی ایران، شناسایی سریع هرگونه حمله برای خنثی کردن آن را برای رادارهای ایالات متحده دشوار میکند.
همچنین برای ایالات متحده، تأمین مجدد نیروهای مستقر در جزیره خارک، به ویژه با توجه به اینکه آبراههای نزدیک ایران، به ویژه تنگه هرمز، به شدت امنیتی شدهاند، چالش برانگیز خواهد بود. نزدیکترین پایگاههای نظامی بزرگ ایالات متحده در بحرین، کویت و قطر هستند که همگی بیش از ۱۰۰ مایل با خارک فاصله دارند و هر کشتیای را که در آن فاصله سفر میکند، در معرض حملات قرار میدهند. ایران و نیروهای نیابتی آن همچنین میتوانند با استفاده از ناوگان موسوم به پشهای خود، متشکل از قایقهای کوچک تهاجمی مسلح به پهپاد، موشک و راکت، مینهای زمینی را در خلیج فارس کار بگذارند یا به کشتیها حمله کنند.
ایران همچنین میتواند علیه تأسیسات نفت و گاز در منطقه تلافی کند و قیمتها را بیشتر افزایش دهد. چندین سایت نزدیک قبلاً آسیب دیدهاند.
از نظر قانونی بودن حمله یا تصرف احتمالی جزیره خارک توسط ایالات متحده، قوانین بینالمللی حمله به زیرساختهای غیرنظامی را تنها در صورتی مجاز میداند که برتری نظامی به دست آمده از آسیب غیرنظامیان بیشتر باشد. حداقل هشت هزار غیرنظامی در این جزیره زندگی میکنند که میتواند خطرات قانونی حمله یا اشغال احتمالی را افزایش دهد.
آیا اهداف استراتژیک دیگری در اطراف تنگه هرمز وجود دارد؟
چندین جزیره دیگر در این منطقه میتوانند هدف جنگ باشند. جزیره خارک در نزدیکی قشم، بزرگترین جزیره خلیج فارس قرار دارد که گمان میرود ایران در آنجا سایتهای موشکی و پهپادی زیرزمینی داشته باشد. همچنین این جزیره محل کارخانههای آب شیرینکن است که به عنوان منبع آب حیاتی برای ایرانِ دچار کمبود آب عمل میکنند.
ابوموسی و تنب بزرگ و کوچک، سه جزیرهای هستند که درست در کنار تنگه هرمز قرار دارند؛ همه آنها توسط ایران اشغال شدهاند، اما هم ایران و هم امارات متحده عربی ادعای مالکیت آنها را دارند. جزیره لارک نیز در نزدیکی بندر مهم بندرعباس واقع شده است، نقطهای که ایران در حال حاضر تمام کشتیهای نفتکش را برای بازرسی از آن عبور میدهد. این مجموعه جزایر در کنار هم، اهداف بالقوه متعددی را برای ایالات متحده فراهم میکنند تا حمل و نقل نفت ایران را مختل کنند.
محاصره دریایی علیه کشتیهایی که نفت ایران را از خلیج فارس - دورتر از ساحل - خارج میکنند، میتواند جایگزین دیگری باشد و شاید گزینه امنتری باشد، اگر دور از دسترس بسیاری از سلاحهای ایران باشد.