جمهوری اسلامی تلاشهای خود را برای گسترش نفوذش در میان شیعیان تایلند تشدید کرده است. این امر چه تأثیری بر اسرائیل دارد؟
روابط دیپلماتیک ۷۰ ساله ایران و تایلند در سالهای اخیر شاهد فراز و نشیبهایی بوده است. با این حال، تمایل ایران به گسترش نفوذ خود بر جمعیت شیعه تایلند و بهرهبرداری از آن برای منافع خود در طول زمان تغییر نکرده است. در سال گذشته، این تلاشها به طور قابل توجهی تشدید شدهاند. این مقاله، مکانیسمهایی را که ایران برای تثبیت کنترل خود بر مؤسسات مذهبی و آموزشی شیعه در تایلند به کار میگیرد، از جمله اعزام علمای دینی از ایران برای اطمینان از پیروی این مؤسسات از دستورات تهران، بررسی میکند.
ایران و تایلند ۷۰ سال از برقراری روابط دیپلماتیک را که ریشه در تاریخی عمیق بین دو کشور دارد، جشن گرفتهاند. ریشههای روابط آنها به سفر تاجر و روحانی ایرانی احمد قمی برمیگردد که حدود ۴۲۰ سال پیش به سیام (نام قدیمی تایلند) رسید و پیوند اولیهای بین جمعیت ایرانی و جمعیت آن زمان سیام ایجاد کرد. در طول سالها، روابط بین دو کشور نوسان داشته و در سال ۲۰۱۲ به پایینترین حد خود رسید، زمانی که ایران تیمهای نظامی را برای حمله به اهداف اسرائیلی در بانکوک فرستاد. پس از توافق هستهای ۲۰۱۵ (برنامه جامع اقدام مشترک؛ برجام) و در چارچوب تعهد ایران به مقامات بانکوک مبنی بر عدم انجام حملات در خاک تایلند، روابط به طور قابل ملاحظهای گرم شد که در تعمیق روابط اقتصادی منعکس شد. در فوریه ۲۰۲۵، دو کشور یک توافقنامه اقتصادی جدید منعقد کردند که منجر به افزایش ۲۵ درصدی تجارت بین آنها شده است. نقش ایران به عنوان میانجی بین تایلند و حماس برای آزادی کارگران تایلندی که در حمله تروریستی ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به گروگان گرفته شده بودند نیز روابط بین دو کشور را تقویت کرد.
بخشی از تمایل تهران برای تعمیق روابط سیاسی با بانکوک ممکن است ناشی از آرزوی آن برای گسترش نفوذ خود بر جمعیت شیعه تایلند باشد. دوازده درصد از جمعیت تایلند مسلمان هستند و حدود ۱ درصد شیعه هستند که اکثریت قریب به اتفاق در منطقه بانکوک متمرکز شدهاند. در سالهای اخیر، و به ویژه در سال گذشته، ایران مکانیسمهای متنوعی را که در تایلند تأسیس کرده است، تقویت کرده تا نفوذ خود را بر این اقلیت افزایش داده و آن را تابع اهداف خود سازد.
یکی از نشانههای این روند، سفر میثم مطیعی به تایلند بود؛ او یک مدرس در دانشگاه امام صادق تهران است که یکی از مهمترین مداحان ایران و نزدیک به رهبر عالی ایران، آیتالله خامنهای، محسوب میشود. مطیعی در سپتامبر ۲۰۲۴ به تایلند رسید و طبق گزارشها، با هدف صریح صدور ایدئولوژی رژیم اسلامی توسط رهبری اعزام شده بود. بازدید مطیعی نه تنها به دلیل تبلیغاتی که دریافت کرد، بلکه به دلیل تلاش او برای ترویج دانشگاه المصطفی، که یک شعبه فعال در بانکوک دارد، استثنایی بود. این دانشگاه به عنوان سرنیزه ایران برای پیشبرد و انتشار ایدئولوژی انقلاب اسلامی تلقی میشود. هر ساله، حدود ۵۰,۰۰۰ دانشجوی خارجی در پردیس اصلی دانشگاه در قم و شعب آن در سراسر جهان (آنلاین) تحصیل میکنند، جایی که آنها عمدتاً محتوای طرفدار نظام و ضد غربی را جذب میکنند. خود این دانشگاه تحت تحریمهای دولت ایالات متحده است، زیرا نیروی قدس در آنجا فعالانی را برای عملیات در خارج از کشور جذب کرده است. تنها در سال گذشته، مقامات آلمان شعبه این دانشگاه را در برلین به این دلیل که یک «مرکز جاسوسی» ایران در پایتخت آلمان محسوب میشد، تعطیل کردند.
حمایت مطیعی از فعالیت دانشگاه المصطفی در تایلند با توجه به نقش محوری که در تبلیغات مذهبی ایران در داخل کشور ایفا کرده است، تعجبآور نیست. بازدید او همچنین با فعالیت سید هبتالله صدرالسادات، نماینده دانشگاه المصطفی در تایلند، که اخیراً از پوکت بازدید کرده، همسو است و ظاهراً هدف از آن گسترش عملیات دانشگاه در آنجا بوده است. به طور کلی، شعبه اصلی دانشگاه در تایلند عمدتاً در آموزش فلسفه بنیانگذار انقلاب اسلامی، آیتالله خمینی، و رهبر فعلی ایران، آیتالله علی خامنهای، به ویژه مخالفت آنها با غرب و سیاست ضد صهیونیستیشان، سرمایهگذاری میکند. علاوه بر این، نمایندگان دانشگاه از مطالعات دینی در مراکز شیعه در سراسر تایلند حمایت میکنند و بر آموزش کودکان و دوران کودکی تمرکز دارند.
مطیعی تنها فرد ایرانی نبود که اخیراً از تایلند بازدید کرده است. جواد مروی - یک روحانی ایرانی که عضو شورای عالی حوزه علمیه قم و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم است و فقه را در حوزه علمیه قم تدریس میکند - نیز در اوت ۲۰۲۴ از تایلند بازدید کرد. او در طول بازدید خود، شعبهای از « دانشگاه اهل البیت» را در بانکوک افتتاح کرد؛ این مرکز نیز مؤسسهای است که نظام ایران برای صدور انقلاب اسلامی از آن استفاده میکند. مروی در مراسم افتتاحیه، یحیی سنوار، را ستود و او را با امام حسین بن علی، یکی از قهرمانان دین شیعه، مقایسه کرد.
در این زمینه، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (IRIB)، که یک ابزار کلیدی برای انتشار پیامهای رژیم به جوامع شیعه در سراسر جهان است، نیز فعالیت خود را در تایلند در سال گذشته گسترش داده است. مقامات ارشد این سازمان حتی برای ترویج تولیدات مشترک با همتایان تایلندی خود به بانکوک آمدهاند.
کانال مهم دیگری برای تلاشهای نفوذ ایران در تایلند، مرکز فرهنگی ایران در پایتخت است. این مرکز که توسط سفارت ایران و تحت رهبری دیپلمات مهدی زارع اداره میشود، عمدتاً به دنبال گسترش مطالعات زبان فارسی در این کشور و افزایش روابط دانشگاهی بین دانشگاههای تایلند و ایران است. با این حال، این مراکز فرهنگی کارکرد سیاسی نیز دارند. این امر، به عنوان مثال، در رُم افشا شد، جایی که مرکز فرهنگی ایران برای ترویج وجهه ایران و تشویق سیاست ضد امپریالیستی کار میکند – که نشان میدهد هدف آن صرفاً فرهنگی یا اجتماعی نیست. به عنوان مثال، در تایلند، مرکز فرهنگی ایران میزبان کنفرانسی درباره «اشغال اسرائیل» در اورشلیم و فلسطین بود، تلاشی برای افزایش خشم نسبت به سیاستهای دولت اسرائیل.
به همین ترتیب، مراکز مذهبی شیعه، عمدتاً در بانکوک، نقش مهمی در فعالیتهای ایران دارند. مانند سایر کشورهایی که ایران در آنها فعال است، تلاش میکند با انتصاب روحانیونی که در مؤسسات آن، به ویژه دانشگاه المصطفی، تحصیل کردهاند، کنترل مراکز مذهبی شیعه را به دست گیرد. این روحانیون سپس زندگی روزمره جمعیت شیعه در کشور را مطابق با «روح فرماندهی» که از تهران صادر میشود، هدایت میکنند. مراکز مذهبی تحت رهبری روحانیون منصوب شده توسط تهران، که برخی از آنها پیش از این در ردههای بالای سپاه پاسداران انقلاب ایران خدمت میکردند، مسئول حداقل بخشی از تظاهرات علیه سفارت اسرائیل در تایلند از ۷ اکتبر بودهاند (مشابه مراکز مذهبی شیعه در استرالیا که در آنجا تظاهرات ضد اسرائیلی را رهبری کردند). این تظاهرات شامل حمل پرچمهای حزبالله و تصاویر شهید سلیمانی، فرمانده سابق نیروی قدس، و حتی آتش زدن پرچمهای اسرائیل بوده است. هدف آنها آسیب رساندن به همکاری بین تایلند و اسرائیل است و در راستای منافع ایران در ایجاد شکاف در روابط اورشلیم و بانکوک عمل میکند. همین مراکز همچنین روز قدس ایران را که در آخرین جمعه ماه رمضان برگزار میشود، گرامی میدارند، در طول آن تظاهراتی در ایران و جاهای دیگر علیه صهیونیسم و به طور خاص علیه حکومت اسرائیل در اورشلیم و در ستایش جمهوری اسلامی ایران برگزار میشود.
این تلاشهای ایران با «سفرهای زیارتی» تایلندیها به اماکن مقدس شیعه مانند کربلا همراه است، که ممکن است به افزایش قابل توجه تعداد مسلمانان در تایلند به طور کلی کمک کرده باشد. در میان بازدیدهای روحانیون شیعه تایلندیتبار از خود ایران، میتوان به حجتالاسلام شیخ غلامعلی اباذر اشاره کرد. به طور کلی، و ظاهراً به عنوان ادامه مستقیم این فعالیتهای ایران، لازم به ذکر است که تمامی کارمندان مسلمان در سفارت ایران در بانکوک به تشیع گرویدهاند.
پیامدهای احتمالی برای اسرائیل
- جذب جمعیت محلی تایلند برای فعالیت علیه منافع اسرائیل یا غرب. در سال ۲۰۲۴، افشای یک حمله خنثی شده علیه منافع اسرائیل در برزیل توسط عاملانی که توسط ایران یا حزبالله جذب شده بودند، نشان داد که روابط دیپلماتیک مناسب با تهران مصونیتی در برابر اقدامات تحت حمایت ایران را تضمین نمیکند. اگر ایران به این باور برسد که شرایط عملیاتی برای انجام یک حمله مساعد است، صرف نظر از هزینه آن، این کار را انجام خواهد داد.
- اعمال فشار از طریق بازیگران شیعه بر دولت تایلند برای آسیب رساندن به روابط بین تایلند و اسرائیل. این کار در حالی انجام میشود که دشمنی با اسرائیل در افکار عمومی تایلند دامن زده و تظاهرات علیه سفارت اسرائیل تشویق میشود.
- تشویق شهروندان تایلندی به اولویتبندی منافع ایران. این امر، به عنوان مثال، با این واقعیت مشهود است که شعبه دانشگاه المصطفی تصاویر خمینی و خامنهای – اما نه پادشاه تایلند – را نمایش میدهد.
- گسترش چارچوب تهدید ایران برای کشورهای آسیایی فراتر از مسئله هستهای، با برجسته کردن تلاشهای نفوذ «قدرت نرم» ایران. اسرائیل تمایل دارد بر تهدید هستهای ایران تمرکز کند، اما رهبری تایلند لزوماً این را تهدیدی مستقیم برای منافع امنیتی خود نمیداند. با این حال، فعالیت فزاینده ایران در تایلند، و همچنین سابقه جهانی آن در فعالیتهای «قدرت نرم» که کشورهای میزبان را تضعیف میکند، ممکن است بازتاب قویتری داشته باشد. آنچه امروز در تایلند رخ میدهد، در هند و سایر نقاط آسیا نیز، به ویژه هر کجا که جوامع شیعه، بزرگ یا کوچک، حضور دارند، مشهود است. بنابراین، هنگام ارائه تهدید ایران به کشورهای آسیایی، اسرائیل نباید تنها بر جاهطلبیهای هستهای ایران تأکید کند، بلکه باید بر تلاشهای آن برای نفوذ بر جمعیتهای محلی از طریق ابزارهای مذهبی و فرهنگی «نرم» نیز تأکید کند.