حجاب در ایران، نبرد زنان و تکنولوژی‌های نظارتی

مرکز رصد و ارزیابی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی :رصدگر

سه سال پس از اعتراضات «زن، زندگی، آزادی»، زنان در ایران همچنان در برابر دستگاه نظارتیِ به طور فزاینده‌ای پیچیده مقاومت می‌کنند. یک روز صبح در تعطیلات سال نو ایرانی در سال ۲۰۲۴، زنی در حالی که حجابش را به طور شل دور گردنش انداخته بود و موهای بلند و سیاهش آزادانه در هوا معلق بود، در میدان تاریخی نقش جهان قدم می‌زد. ظرف پانزده دقیقه، تلفنش با پیامکی از ستاد «امر به معروف و نهی از منکر» به صدا درآمد که از او می‌خواست پوشش خود را «اصلاح» کند. کمی بعد، پدرش با لحنی سرزنش‌آلود تماس گرفت - او نیز پیام مشابهی دریافت کرده بود. زنان همچنان هدف یک دستگاه نظارتیِ پیچیده هستند که برای مجازات آنها طراحی شده است. اما به نظر نمی‌رسد که این امر مانع از آن شده باشد که آنها از حق خود برای پوشش اختیاری در ملاء عام دفاع کنند. اعتراضات سال ۲۰۲۲ با فاجعه آغاز شد. در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲، مهسا امینی پس از بازداشت توسط پلیس گشت ارشاد ایران، در بازداشت پلیس درگذشت. مرگ این زن جوان کُرد ایرانی، آتش تظاهرات سراسری را شعله‌ور کرد که تقریباً شش ماه به طول انجامید: بزرگترین و مسلماً مهم‌ترین قیام در تاریخ جمهوری اسلامی. زنان با برداشتن روسری‌های خود و تکان دادن آنها مانند پرچم‌های مقاومت، تصویر ساخته شده حکومت از عرصه عمومی را در هم شکستند. واکنش دولت سریع و بی‌رحمانه بود. نیروهای امنیتی به مدارس حمله کردند، منابع آب را مسموم کردند و عمداً چشمان معترضان را با گلوله هدف قرار دادند. دستگیری‌های گسترده در پی آن رخ داد - ۲۲۰۰۰ نفر بازداشت شدند که بسیاری از آنها با جریمه، آزار و اذیت و شکنجه روبرو شدند. بیش از ۵۰۰ معترض به دست سرویس‌های امنیتی جان باختند، در حالی که اعدام‌ها به شدت افزایش یافت. سرکوب دیجیتال نیز شدت گرفت. مقامات، شبکه ملی…